عطّار از ولادت تا شهادت

عطّار از ولادت تا شهادت

مجید رستنده

شیخ فریدالدّین محمّد بن ابراهیم عطّار نیشابوری در حدود سال 540 هجری در نیشابور به دنیا آمد (فروزانفر، 1389: 20). پدر شیخ دکّان عطّاری داشت و عطّار شغل او را برگزیده بود (همان: 16). عطّار از همان دوران کودکی به تصوّف و اهل آن گرایش داشت چنان که دربارۀ انگیزۀ خویش از تألیف کتاب تذکرۀالاولیا مینویسد: «دیگر باعث آن بود که بیسببی از کودکی باز دوستی این طایفه در جانم موج میزد و همه وقت مفرّح دل من سخن ایشان بود. به امید آن که المَرءُ مَعَ مَن أحَبَّ[1]، به قدر وسع خویش، سخن ایشان را جلوه کردم» (1370: 8). همچنین مینویسد: «دیگر باعث آن بود که خواجۀ انبیا ـ علیه الصّلوۀ و التّحیّۀ ـ میفرماید: عندَ ذِکرِ الصّالحینَ تَنَزَّلُ الرَّحمۀُ[2]. اگر کسی مایدهای نهد که بر آن رحمت بارد، تواند بود که او را از آن مایده، بیفایده بازنگردانند» (همان: 7). نیز: «دیگر باعث آن بود که بعد از قرآن و احادیث بهترین سخنها، سخن ایشان دیدم و جملۀ سخن ایشان، شرح قرآن و احادیث دیدم. خود را بدین شغل درافگندم تا اگر از ایشان نیستم، باری خود را به ایشان تشبّه کرده باشم که مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ فَهُوَ مِنهُم» (همان).

شناخت عطّار مستلزم آگاهی از دانش، بینش، هنر شاعری و نویسندگی و بسیاری از منشهای فکری و رفتاری اوست. ازآثار او نمیتوان دربارۀ زندگیاش اطّلاعات زیادی کسب کرد، امّا با مطالعۀ آثار او میتوان در حدّ قابل قبولی به حوزۀ دانش و معرفت دینی و اندیشۀ او راه یافت. «نخستین چیزی که از مطالعۀ آثار عطّار محقّق میگردد، احاطه و وسعت اطّلاعات اوست در علوم دینی به خصوص تفسیر قرآن و حدیث و قصص و روایات مذهب و کتب او مشحون است به مضامینی که از آیات قرآن یا حدیث سرچشمه میگیرد» (فروزانفر، 1389: 49). عطّار خود در این باره میگوید:

دلم درس لدنّی نرم کرده

نخواهد خوردنیِ گرم کرده

(1388: 398)

دربارۀ مشایخ او آرای مختلفی گفته شده و برخی او را مرید مجدالدّین بغدادی و بعضی هم او را اویسی دانستهاند (جامی، 1394: 596 و 597؛ فروزانفر، 1389: 40 ـ 27). از آثار منظوم و منثور عطّار دریافت میشود که او از اهل سنّت و در کلام، اشعریمذهب بوده است و این دو موضوع در آثار او به روشنی پیداست. در این نوشتار حسب نیاز، به اعتقاد کلامی و جبرگرایانۀ او اشاره خواهد شد.

عطّار شیفته و دلباختۀ پیامبر اکرم a بوده و در جای جای آثارش به ویژه در مقدّمۀ آنها، ارادت خالصانۀ خویش را نسبت به آستان مبارک آن حضرت نشان داده است. وی همچنین ارادت و محبّت خود را نسبت به خاندان پاک آن حضرت به ویژه به مولای متّقیان g بسیار صریح اظهار کرده و حتّی هنگامی که در ستایش امام حسین g سخن گفته، اهل بیت b را معصوم دانسته است:

ای گوهر کانِ فضل و دریای علوم بر هفت فلک ندید و در هشت بهشت

وز رایِ تو دُرّ دُرجِ گردون منظوم نُه چرخ، چو تو پیشروِ ده معصوم[3]

(1389: 90)

در خصوص دانش عطّار باید گفت که «وی مردی بوده است مطّلع از علوم و فنون ادبی و حکمت و کلام و نجوم و محیط بر علوم دینی از تفسیر و روایت و احادیث و فقه، و به اقتضای شغل خود بصیر در گیاهشناسی و معرفت خواصّ ادویه و عقاقیر، و آگاهیش از مبادی طبّ نیز قابل انکار نیست» (فروزانفر، 1389: 40). عطّار این دانش گستردۀ خود را حکمت و موهبتی الهی میدانست:

به حکمت لوح گردون مینگارم

که من حکمت ز «یؤتی الحکمه» دارم

(1392 الف: 357)

سخن عطّار ناظر به این آیۀ مبارک است:

«يُؤتِى الحِكمَةَ مَن يَشاءُ وَ مَن يُؤتَ الحِكمَةَ فَقَد أوتِىَ َ خَيراً كَثيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إلَّا أولوا الألبابِ» (بقره/ 269): [خدا] به هر كس كه بخواهد حكمت مى بخشد، و به هر كس حكمت داده شود، به يقين، خيرى فراوان داده شده است و جز خردمندان، كسى پند نمى گيرد.

عطّار فرزندانی نیز داشته که یکی از آنها در جوانی فوت کرده است (فروزانفر، 1389: 79). شیخ عطّار سرانجام در سال 618 هجری در ماجرای فتنۀ مغول در نیشابور به دست مهاجمان مغول به شهادت رسید (همان: 80).

---

[1]. انسان همواره با چیزی است که آن را دوست دارد (ورّام، 1368: 231).

[2]. هنگام یادکرد شایستگان، رحمت خداوند نازل میشود.

[3]. امام حسین g پیشوای «نُه معصوم» است، نه «ده معصوم»، امّا در رباعی یادشده عطّار او را پیشوای ده معصوم دانسته است. این نکته وقتی بیشتر مایۀ شگفتی می شود که عین همین ترکیب «ده معصوم» را در مصیبت نامه هم می بینیم:

نُه فلک را تا ابد مخدوم بود

زان که او سلطان ده معصوم بود

(عطّار، 1392 ب: 146)

شفیعیکدکنی در توضیحات مربوط به همین ترکیب در مصیبت نامه می نویسد: «تنها چیزی که به ذهنم می رسد این است که در آن روزگار وقتی کسی پیشرو یا سلطان مجموعه ای می شده است، خودِ او هم جزء آن معدود به حساب می آمده است: فرمانده صد نفر؛ یعنی 99 + 1 و جمعاً صد نفر» (عطّار، 1392 ب، تعلیقات: 524).

پردیس فرهنگ و ادب...