کلید در گنج حکیم (نگاهي به مخزنالاسرار نظامی)

ای همه هستی ز تو پیدا شده
هر که نه گویا به تو خاموش به
تا به تو اقرار خدایی دهند

خاک ضعیف از تو توانا شده
هر چه نه یاد تو فراموش به
بر عدم خویش گواهی دهند

اي به ازل بوده و نابوده ما
بی طمعیم از همه سازندهای
از پی تست این همه امّید و بیم
چارۀ ما ساز که بیداوریم
در صفتت گنگ فرو ماندهايم
چون خجليم از سخـن خام خويش
پيش تو گر بي سر و پاي آمديم
يار شو اي مونس غمخوارگان!
قـافلـه شد واپسي ما ببين
بر كه پناهيم تويي بينظير
جز در تو قبله نخواهيم ساخت

وي به ابد زنده و فرسوده ما
جز تو نداریم نوازندهای
هم تو ببخشای و ببخش ای کریم!
گر تو برانی به که رو آوریم؟
من عرف الله[2] فرو خواندهايم
هم تو بيامرز به انعام خويش
هم به اميد تو خداي آمديم
چاره كن اي چارة بيچارگان!
اي كس ما! بيكسي ما ببين
در كه گريزيم تويي دستگير
گر ننوازي تو كه خواهد نواخت؟

تختۀ اوّل که الف نقش بست
«کنت نبیّاً»[3] چو علم پیش برد
چشمۀ خورشید که محتاج اوست

بر در محبوبۀ احمد نشست
ختم نبوّت به محمّد سپرد
نیم هلال از شب معراج اوست

شمسة نه مسند هفت اختران
احمد مرسل كه خرد خاك اوست
تازهترين سنبل صحراي ناز

ختم رسل خاتم پيغمبران
هر دو جهان بستة فتراك اوست
خاصترين گوهر درياي راز

ای تن تو پاکتر از جان پاک
سایه نداری که تو نور مهی
ای دو جهان! زیر زمین از چهای
تا تو به خاک اندری ای گنج پاک!

روح تو پروردۀ روحی فداک
رو که تو خود سایۀ روحاللّهی
گنج نهای خاک نشین از چهای
شرط بود گنج سپردن به خاک

جنبش اوّل که قلم برگرفت
پردۀ خلوت چو برانداختند
چو قلم آمد شدن آغاز کرد
خطّ هر اندیشه که پیوسته شد
اوّل اندیشه پسین شمار

حرف نخستین ز سخن در گرفت
جلوۀ اوّل به سخن ساختند
چشم جهان را به سخن باز کرد
بر پر مرغان سخن بسته شد
هم سخن است این سخن اینجا بدار

رسم ستم نیست جهان یافتن
مملکت از عدل شود پایدار

ملک به انصاف توان یافتن
کار تو از عدل تو گیرد قرار

نیست مبارک ستم انگیختن
داد کن از همّت مردم بترس
دادگری شرط جهانداری است

آب خود و خون کسان ریختن
نیم شب از تیر تظلّم بترس
شرط جهان بس که ستمگاری است

ای به زمین بر چو فلک نازنین
کار تو ز آنجا که خبر داشتی
جانورانی که غلام تواَند
چون تو همایی شرف کار باش
بیش و کمی را که کشی در شمار
مرد به زندان شرف آرد به دست
قدر دل و پایۀ جان یافتن
هرچه خلاف آمد عادت بود
سر ز هوا تافتن از سروری است

نازکشت هم فلک و هم زمین
برتر از آن شد که تو پنداشتی
مرغ علفخوارۀ دان تواَند
کم خور و کم گوی و کم آزار باش
رنج به قدر دیتش چشم دار
یوسف ازین روی به زندان نشست
جز به ریاضت نتوان یافتن
قافله سالار سعادت بود
ترک هوا قوّت پیغمبری است

گنج امان نیست در این خاکدان
در تف این بادیۀ دیولاخ
منزل فانی است قرارش مبین

مغز وفا نیست در این استخوان
خانۀ دل تنگ و غم دل فراخ
باد خزانی است بهارش مبین

در همه کاری که گرایی نخست
شرط بود دیده به ره داشتن
رخنه کن این خانۀ سیلاب ریز

رخنۀ بیرون شدنش کن درست
خویشتن از چاه نگه داشتن
تا بودت فرصت راه گریز