نگاهی کوتاه به ترجمههای فردوسی از آیات و احادیث

نگاهی کوتاه به ترجمههای فردوسی از آیات و احادیث

مجید رستنده

ترجمۀ واژگان، عبارتها و جملههای قرآنی و روایی در آثار گویندگان و نویسندگان ادب فارسی از گذشته تا معاصر فراوان به چشم میخورد. از آنجا که نقش فردوسی به عنوان آغازگر توجّه بنیادین به زبان فارسی، بسیار پررنگ و اساسی است و تلاشهای او در استوار ساختن شالودههای زبان فارسی و تقویت آن بیش از دیگران بوده است، در این نوشتار کوتاه نمونههایی از ترجمههاي وی از آیات و احادیث ـ که بسیار استادانه، زیبا و هنرمندانه عرضه شده است ـ ارائه میxadشود. اين موضوع در خصوص اسماء و صفات الهي نمودي چشمگيرتر دارد. برای مطالعۀ نمونههای بیشتر به کتاب «قرآن و حدیث در شاهنامۀ فردوسی» تألیف نگارنده مراجعه فرمایید.

ارجاع نشاني بيتها بر اساس شاهنامة چاپ مسكو است، عدد اوّل از سمت راست، شماره جلد، عدد يا اعداد رديف دوم، شماره صفحه و عدد يا اعداد رديف سوم شمارة بيت است.

خداوند نام (لَهُ الاسماءُ الحُسني)

خداوند نام و خداوند جاي خداوند روزيده رهنماي

1/12/2

هو الله الخالق الباريءُ المصوُّر لَهُ الاسماءُ الحُسني. (حشر: 24)

بيچون (ليس كمثله شيء)

ز دلها همه بيم بيرون كنيد نيايش به داراي بيچون كنيد

7/439/2372

ليس كمثله شيء. (شوري/ 11)

نيكيشناس: شکور (شاکر)

ز كردار هر كس كه دارم سپـاس بگويم به يزدان نيكيشناس

5/ 400/ 2782

ليوفّيهم اجورهم و يزيدهم من فضله انّهُ غفورٌ شكورٌ. (فاطر: 30)

چهرهآراي (مصوّر)

ابا راي او بنده را راي نيست جز او جانده و چهرهآراي نيست

9/393/6م

هو الله الخالق الباريءُ المصوِّر لَهُ الاسماء الحسني ... . (حشر: 24)

نگارنده (مصوّر)

توانا و دانا و دارنده اوست سپهر و زمين را نگارنده اوست

9/157/2489

هو الله الخالق الباريءُ المصوِّر لَهُ الاسماء الحسني ... . (حشر: 24)

بینا/ بیننده (بصیر)

نخستين ستود آفريننده را جهاندار و بينا و بيننده را

8/183/2215

و اتّقوا الله و اعلموا أنّ الله بما تعلمون بصير. (بقره: 233)

بیدار (لاتأخُذُهُ سنۀٌ)

همي گفت كاي روشن كردگار جهاندار و بيدار و پروردگار

5/285/836

الله لا اله الاّ هو الحيّ القيوّم لاتأخُذُهُ سنۀٌ و لانَوْمٌ. (بقره: 255)

نيكيدهش (محسن)

ز يزدان نيكيدهش ياد باد همه كار و كردار ما داد باد

9/293/6

انّ الله تَعالي محسنٌ فَاَحسِنوا. (جامع الصّغير، ج 1، ص 123)

روزيده (رزّاق)

به يزدان گراييم فرجام كار كه روزيده اويست و پروردگار

8/119/1110

انّ الله هو الرّزّاقُ ذوالقوّۀِ المتين. (ذاريات/ 58)

چارهگر (مدبّر)

سپهبد سوي آسمان كرد سر كه اي دادگر داور چارهگر

5/230/2453

انّ ربّكم الله الّذي خلق السّموات و الارض في ستّۀ ايّامٍ ثّم استوي علي العرش يدبّر الامر. (يونس: 3)

برتر (علی)

به يزدان همي گفت بر پهلوي كه از برتران پاك و برتر تويي

9/110/1703

ذلك بأنّ اللهَ هو الحقَّ و أنّ مايدعون من دونه الباطل و أنَّ الله هو العليّ الكبير. (لقمان: 30)

بینیاز (غنی)

همه بينياز است و ما بندهايم به فرمان و رايش سر افكندهايم

4/115/10-8

يا ايها النّاس أنتم الفقراءُ الي الله و الله هو الغنيّ الحميدُ. (فاطر: 15)

پاك (سبحان)

چو بخشايش پاك يزدان بود دم آتش و آب يكسان بود

3/36/513

سبحان ربِّكْ ربِّ العِزَّۀ عَمّا يَصِفون. (صافات: 180)

داور داوران (احكم الحاكمين)

ز افسون و از جادوي برتري جهاندار و بر داوران داوري

4/138/363

و نادي نوحٌ ربّه فقال ربّ اِنّ ابْني مِنْ اهلي و اِنّ وَعدَك الحقُّ و انت احكم الحاكمين. (هود/ 45)

جانآفرين (محیی)

به يزدان دادار جانآفرين كه پيروزي آورد بر دشت كين

4/249/623

فَانظر الي آثار رحمت الله كيف يُحْييِ الارض بعد موتها اِنّ ذالك لَمُحْيي الموتي و هو علي كلّ شيءٍ قديرٌ. (روم: 50)

شناسندة آشكار و نهان (عالم الغيب و الشّهادۀِ)

جز او را مخوان كردگار جهان شناسندة آشكار و نهان

7/193/665

عالم الغيب و الشّهادۀِ الكبيرُ المتعال. (رعد: 9)

چنان آفريند كه آيَدْشْ راي (يَخْلُقُ ما يَشاءُ)

چنان آفريند كه آيَدْشْ راي نمانيم و مانديم با هايهاي

1/213/1179

يَخْلُقُ ما يَشاءُ و الله علي كلِّ شيءٍ قديرٌ. (مائده: 17)

روز شمار (یوم الحساب)

چنان رو كه پرسند روز شمار نه پيچي سر از شرم پروردگار

7/209/30

ربّنا اغفرلي و لِوالِديَّ و للمؤمنين يومَ يقومُ الحساب. (ابراهيم: 41)

سخن بشنو و بهترين ياد گير

سخن بشنو و بهترين ياد گير نگر تا كدام آيدت دلپذير

7/ 190/ 610

فَبَشِّرْ عبادِ الّذينَ يَسْتَمِعوُن القَوْلَ فَيَتَّبِعوُنَ أحْسَنَهُ أولئكَ الّذين هَداهُمُ اللهُ و أولئك هُم أولواالالبابِ.

(زمر: 18-17)

زمين را ببوسيد و گسترد پر

چو زال اندر آمد به پيش پدر زمين را ببوسيد و گسترد پر

1/ 199/ 969

و اخفض لهما جَناح الذّلِّ من الرَّحمۀ. (اسراء: 24)

دل كودك بيپدر مشكنيد

همه راي با مرد دانا زنيد دل كودك بيپدر مشكنيد

7/ 410/ 1860

فَامّا الْيَتيمَ فَلاتَقْهَرْ. (ضحي: 9)

مكن خوار خواهنده درويش را

مكن خوار خواهند درويش را بر تخت منْشان بد انديش را

7/ 190/ 612

و امّا السائل فلاتنهر. (ضحي: 10)

شتاب و بدي كار آهرمن است

شتاب و بدي كــار آهـرمن است پشيماني جان و رنج تن است

3/ 147/ 2257

الاناۀُ من الله و العجلۀُ من الشّيطان. (تحفالعقول، ص 42) (با اندكي تغيير: الجامع الصّغير، ج 1، ص 230)

من شهر علمم، عليّم در است

چه گفت آن خداوند تنزيل و وحي خداوند امر و خداوند نهي ...

كه من شهر علمم، عليّم در است درست اين سخن قول پيغمبر است

1/ 19-18/91 و 96

أنَا مدينۀُ العلم و عليٌّ بابُها فمن اَرادَ العلمَ فليأت البابَ.

(اللّالي المصنوعه في احاديث الموضوعه، جزء 1، ص 170)/ (الجامع الصّغير، ج 1، ص 186)

خرد خلعتي روشن است ايزدي

بدو گفت گر نيستش بخــردي خرد خلعتي روشن است ايزدي

8/ 130/ 1283

امام رضا (ع): العقلُ حباءٌ مِنَ الله. (اصول كافي، ج 1، ص 45)

و من الله التّوفیق و علیه التّکلان

منابع و مراجع

قرآن کریم.

ابيجعفر محمّد بن يعقوب بن اسحق الكليني الرّازي (1400 هـ. ق.). اصول الكافي، مع الشّرح و التّرجمه بقلم محمّد باقر الكمري. صحّحه محمّد باقر البهبودي، علي اكبر الغفّاري. الطّبعة الخامسة. طهران. المكتبة الاسلاميّة.

ابيxadمحمّد الحسن بن علي بن الحسين شعبةالحرّاني (1400 هـ. ق.). تحفالعقول. به تصحيح علي اكبر غفّاري. تهران. كتابفروشي اسلاميّه.

رستنده، مجيد (1378). قرآن و حدیث در شاهنامۀ فردوسی. چاپ اوّل. همدان. انتشارات مفتون همداني.

السّيوطي، جلالالدّين عبدالرّحمن (1317هـ.ق.). اللٌآليالمصنوعة في احاديثالموضوعة. الطّبعة الاولي. بالمطبعة الادبيّة.

السّيوطي، جلالالدّين عبدالرّحمن (بیتاریخ). الجامعالصّغير. [به اهتمام] محمّد عبدالرّؤف المناري.

فردوسي، ابوالقاسم (1966). شاهنامه. مسكو. آكادمي علوم اتّحاد جماهير شوروي.

پردیس فرهنگ و ادب...